Adaptogeen: waar het woord vandaan komt (Lazarev, 1947)

Loop in 2026 door welke supplement-afdeling dan ook en 'adaptogeen' staat overal. Paddenstoelen, kruiden, mengsels, drankjes, latte's, gummies. Het woord heeft een duidelijke oorsprong en een precieze originele definitie. Beide komen uit de Sovjet-farmacologie van de jaren 40, en beide hebben specifieke criteria die niet elke moderne 'adaptogeen' haalt.

De 1947-oorsprong

Het woord werd gemunt door Nikolai Vasilievich Lazarev (Никола́й Васи́льевич Ла́зарев), een Sovjet-farmacoloog werkzaam bij het Instituut voor Experimentele Geneeskunde in Leningrad. In 1947, in de context van het naoorlogse Sovjet-farmacologie-programma, introduceerde Lazarev de Russische term адаптоген (adaptogeen) om een klasse stoffen te beschrijven die de niet-specifieke weerstand van het lichaam tegen verschillende soorten stressoren — fysiek, chemisch, biologisch — verhogen, zonder de normale fysiologische functie significant te verstoren.

Het Russische woord put uit Hans Selye's gelijktijdige werk over het Algemeen Aanpassingssyndroom, dat Selye in de jaren 30 en 40 publiceerde.

Lazarev's drie originele criteria

1. Onschadelijk. De stof moet minimale verstoring van normale fysiologie veroorzaken — lage toxiciteit bij therapeutische doses.
2. Niet-specifieke werking. De stof moet weerstand tegen een breed scala aan stressoren verhogen — hitte, koude, infectie, uitputting, chemische toxiciteit, straling.
3. Normaliserend effect. De stof moet fysiologische parameters terug naar normaal brengen, ongeacht de richting van afwijking.

De klassieke adaptogenen

Drie planten vormden de kern van Sovjet-adaptogeen-onderzoek in de jaren 50-70:

• Eleutherococcus senticosus (Siberische ginseng) — de meest bestudeerde; meer dan 1000 gepubliceerde studies in Russischtalige literatuur.
• Rhodiola rosea (rozenwortel) — vooral bestudeerd voor koude-stress en hoogteweerstand.
• Schisandra chinensis (vijfsmakenbes) — bestudeerd voor vermoeidheid, zicht en herstel.

Waar 'adaptogeen' vandaag staat in EU-regelgeving

Belangrijk: 'adaptogeen' is geen gereguleerde categorie onder EU-voedingsrecht of onder het EMA HMPC-kader. Het is een farmacologisch concept en marketingterm, geen wettelijke claim. EU-verordening 1924/2006 noemt 'adaptogeen' niet als toegestane gezondheidsclaim.

Voor Eleutherococcus is de wettelijk toegestane claim de monografie EMA/HMPC/680618/2013: verlichting van symptomen van asthenie zoals vermoeidheid en zwakte, alleen traditioneel gebruik.

Waar Eleutherococcus vandaag staat

Eleutherococcus is een van de weinige stoffen met zowel een uitgebreide Sovjet-farmacologische literatuur als een hedendaagse EU-monografie (EMA/HMPC/680618/2013). Die dubbele status — historische onderzoekbasis plus regelgevende erkenning — is zeldzaam.

Deze regelgevende informatie beschrijft Eleutherococcus senticosus-wortel in de context van traditionele kruidengeneesmiddelen onder EU-richtlijn 2004/24/EC. Vitadefence Siberische Ginseng wordt verkocht als voedingssupplement onder EU-voedingsrecht (niet als geregistreerd traditioneel kruidengeneesmiddel). Het EMA-monografie wordt hier geciteerd als openbare regelgevende context, niet als claim over ons voedingssupplement. Dit artikel is informatief en historisch. 'Adaptogeen' is een farmacologisch concept en geen gereguleerde gezondheidsclaim onder EU-recht. Vitadefence-producten zijn voedingssupplementen en zijn niet bedoeld om ziektes te diagnosticeren, behandelen of voorkomen. Eleutherococcus traditioneel gebruik is erkend onder EMA/HMPC/680618/2013.